ชุมพร มีชื่อปรากฏมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 1098 โดยมีฐานะเป็นเมืองสิบสองนักษัตร ของนครศรีธรรมราช ใช้รูปแพะเป็นตราเมือง และเป็นเมืองหน้าด้านฝ่ายเหนือเพราะอยู่ตอนบนของภาคใต้ ในพุทธศักราช 1997 รัชสมัยแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ปรากฏในกฎหมายตราสามดวงว่า เมืองชุมพร เป็นเมืองตรี อาณาจักรฝ้ายใต้ของกรุงศรีอยุธยาในสมัยรัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งเป็นมณฑลชุมพรต่อมามีการยุบการปกครองระบอบมณฑลเป็นจังหวัดชุมพร จึงมีฐานะเป็นจังหวัด คําว่า "ชุมพร" มีผู้สันนิษฐานว่าน่าจะมาจากคําว่า "ชุมนุมพล" เนื่องจากเป็นเมืองหน้าด่าน การเดินทัพไม่ว่าจะมาจากฝ่ายเหนือหรือว่าฝ่ายใต้ ล้วนเข้ามาตั้งค่ายชุมนุมพลกันที่นี่ จึงเรียกจุดนี้ว่า "ชุมนุมพล" ต่อมาเพี้ยนเป็น ชุมพร อีกประการหนึ่งในการเดินทางไปทําศึกสงครามของแม่ทัพนายกองตั้งแต่สมัยโบราณมา เมื่อจะเคลื่อนพลจะต้องทําพิธีส่งทัพโดยการบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ขอให้ได้รับชัยชนะในการสู้รบเป็นการบํารุงขวัญทหาร ในสถานที่ชุมนุมเพื่อรับพรเช่นนี้ ตรงกับความหมายชุมนุมพร หรือประชุมพร ซึ่งทั้งสองคํานี้อาจเป็นต้นเหตุของคําว่า "ชุมนุมพร"เช่นเดียวกัน แต่อีกทางหนึ่งสันนิษฐานว่า น่าจะได้มาจากชื่อพันธุ์ไม้ธรรมชาติในท้องถิ่น ได้แก่ ต้นมะเดื่อชุมพร เพราะที่ตั้งของเมืองชุมพรนั้นอยู่บนฝั่งแม่น้ำท่าตะเภา มีต้นมะเดื่อชุมพรขึ้นอยู่มากมาย ต้นมะเดื่อชุมพรจึงเป็นสัญลักษณ์ส่วนหนึ่งของตราประจําจังหวัดชุมพร
ลักษณะภูมิประเทศ ภูมิประเทศโดยทั่วไป มีลักษณะเป็นแนวยาวและแคบไปตามชายฝั่งทะเลอ่าวไทย โดยมีชายฝั่งทะเลยาวถึง 222 กิโลเมตร ความกว้างของจังหวัดโดยเฉลี่ยประมาณ 36 กิโลเมตร พื้นที่ประกอบด้วยภูเขาสูงสลับพื้นที่ราบ พื้นที่ฝั่งตะวันตกของจังหวัดเป็นเทือกเขาตะนาวศรี และเทือกเขาภูเก็ต ซึ่งเป็นเขตชายแดนไทยพม่า การที่จังหวัดชุมพรถูกขนาบด้วยภูเขาและทะเล อีกทั้งยังได้รับมรสุมทั้งทางฝั่งทะเลด้านตะวันออก และด้านตะวันตก ทําให้มีฝนตกชุกตลอดทั้งปี เหมาะสมต่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรม ทรัพยากรธรรมชาติที่สําคัญของจังหวัด ได้แก่ ป่าไม้ ดีบุก และปะการัง แม่น้ำที่สําคัญๆของจังหวัด ได้แก่ แม่น้ำท่าตะเภา และแม่น้ำหลังสวน นอกจากนั้นยังประกอบไปด้วยลําคลองสายสั้นๆ ไหลจากเทือกเขาทางฝั่งตะวันตกของจังหวัดไหลลงสู่อ่าวไทยบริเวณปากน้ำชุมพร
อาณาเขตและการปกครอง จังหวัดชุมพร ตั้งอยู่ทางภาคใต้ของประเทศไทย บนแหลมมลายูบริเวณคอคอดกระ อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) ระยะทางประมาณ 463 กิโลเมตรและทางรถไฟสายใต้ประมาณ 485 กิโลเมตร มีความยาวประมาณ 200 กิโลเมตร กว้างโดยเฉลี่ยประมาณ 36 กิโลเมตร โดยมีอาณาเขตติดต่อดังนี้ ทิศเหนือ เขตอําเภอท่าแซะ และอําเภอปะทิวติดต่อกับอําเภอบางสะพานน้อย จ.ประจวบคีรีขันธ์ ทิศใต้ เขตอําเภอละแมและอําเภอพะโตะติดต่อกับอําเภอท่าชนะ จ.สุราษฎร์ธานี ทิศตะวันออก เขตอําเภอปะทิว อําเภอเมืองชุมพร อําเภอสวี อําเภอทุ่งตะโก อําเภอหลังสวน และอําเภอละแมจดอ่าวไทย ทิศตะวันตก เขตอําเภอเมืองชุมพร อําเภอท่าแซะ อําเภอสวี อําเภอหลังสวน อําเภอพะโต๊ะ ติดต่อกับจังหวัดระนอง และทิศตะวันตกของอําเภอท่าแซะ บางส่วนติดต่อกับสหภาพพม่า จังหวัดชุมพร แบ่งการปกครองออกเป็น 8 อําเภอ คือ อําเภอเมืองชุมพร อําเภอหลังสวน อําเภอสวี อําเภอท่าแซะ อําเภอละแม อําเภอพะโตะ และอําเภอทุ่งตะโก มีพื้นที่การปกครองทั้งสิ้น 6,009.008 ตารางกิโลเมตร
การเดินทาง ทางรถยนต์ จากกรุงเทพฯ ใช้เส้นทางพุทธมณฑลนครปฐม-เพชรบุรี หรือเส้นทางสายธนบุรี-ปากท่อ (หมายเลข 35) แล้วแยกที่อําเภอปากท่อ เข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) ผ่านจังหวัดเพชรบุรี ประจวบคีรีขันธ์ จนถึงสี่แยกปฐมพร จากนั้นแยกซ้ายเข้าตัวเมืองชุมพรตามทางหลวงหมายเลข 4001 อีกประมาณ 8 กิโลเมตร
ทางรถโดยสารประจําทาง มีรถโดยสารธรรมดาของบริษัทขนส่ง จํากัด ออกจากสถานีขนส่งสายใต้ไปชุมพรทุกวัน รายละเอียดเพิ่มเติม ติดต่อที่ฝ่ายประชาสัมพันธ์สถานีขนส่งสายใต้ โทร. 435-1200, 434-7192 สําหรับเที่ยวกลับจากชุมพรเข้ากรุงเทพฯ ขึ้นรถได้ที่สถานี บ.ข.ส. ชุมพร ถนนท่าตะเภา โทร. (077) 502725 สําหรับรถโดยสารปรับอากาศติดต่อสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ 1. บริษัท โชคอนันต์ทัวร์ โทร. 435-0279, 435-7429 ที่สถานีชุมพร โทร. (077) 511480 2. บริษัทสุวรรณนทีทัวร์โทร.435-5026ที่สถานีชุมพร โทร.(077) 511422
ทางรถไฟ จากสถานีรถไฟกรุงเทพฯ (หัวลําโพง) มีรถเร็วและรถด่วน ไปจังหวัดชุมพรทุกวัน รายละเอียดเพิ่มเติมติดต่อสอบถาม ได้ที่ โทร.223-7010, 223-7020 หรือที่สถานีชุมพร โทร. (077) 511103 จากสถานีรถไฟธนบุรี (บางกอกน้อย)มีขบวนรถดีเซลราง ไปจังหวัดชุมพรทุกวัน รายละเอียดเพิ่มเติมติดต่อสอบถามได้ที่ โทร.411-3102
งานวันผลไม้หลังสวน จัดขึ้นเป็นประจําทุกปี ประมาณเดือนสิงหาคม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมและเผยแพร่ผลผลิตทางการเกษตร โดยเฉพาะผลไม้ของอําเภอหลังสวน กิจกรรมที่สําคัญคือ การประกวดผลไม้ มีตลาดนัดผลไม้ ผลิตภัณฑ์แปรรูปจากผลไม้ เช่น ประกวดผลไม้กวน ตลาดนัดผลไม้ และมีการประกวดเทพีผลไม้ เป็นต้น
งานประเพณีแห่พระแข่งเรืออําเภอหลังสวน เป็นประเพณีเก่าแก่ของอําเภอหลังสวน ซึ่งมีมานานกว่า 100 ปี จัดขึ้นในวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 หรือประมาณเดือนตุลาคมของทุกปี โดยมีความเชื่อว่าเป็นวันที่พระพุทธเจ้าได้เสด็จกลับมาจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ลงมาสู่เมืองสังกัสสะในชมพูทวีป พุทธศาสนิกชนจึงเดินทางไปรับเสด็จเป็นจํานวนมาก ซึ่งการเดินทางที่สะดวก ในสมัยนั้นคือทางน้ำ จึงมีโอกาสได้พบปะสังสรรค์ซึ่งกันและกัน และต่อมาจึงเกิดเป็นประเพณีแห่พระแข่งเรือขึ้น โดยมีระยะเวลาในการจัดงานประมาณ 5 วัน มีกิจกรรมที่สําคัญคือ การแห่เรือพระ ประกอบด้วยเรือพระจากวัดต่างๆ ที่ได้รับการตกแต่งอย่างสวยงาม และการแข่งขันเรือพายในแม่น้ำหลังสวน
งานเทิดพระเกียรติกรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ จัดขึ้นระหว่างวันที่19-25 ธันวาคม ของทุกปี ณ บริเวณ สนามกีฬากลางจังหวัดชุมพร โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเทิดพระเกียรติ พลเรือเอกพระบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตร์อุดมศักดิ์ หรือ เสด็จเตี่ย ของชาวชุมพรและพระบิดาของกองทัพ กิจกรรมที่สําคัญในงานประกอบด้วย นิทรรศการพระราชประวัติ การแสดงพื้นเมืองภาคใต้และการแสดงมหรสพ เป็นต้น
งานโลกทะเลชุมพร จัดขึ้นในระหว่างกลางเดือนมีนาคม ถึงต้นเดือนเมษายนของทุกปี ณ บริเวณหาดทรายรีโดยมีวัตถุประสงค์ เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวของจังหวัดชุมพร เพื่อกระจายรายได้ให้กับประชาชนในท้องถิ่น และเพื่ออนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ กิจกรรมที่สําคัญในงานคือ การแข่งขันตกปลา การประกวดถ่ายภาพแหล่งท่องเที่ยว การจัดนิทรรศการแหล่งท่องเที่ยว และการแข่งขันวิ่งมินิมาราธอน เป็นต้น
