นราธิวาส เดิมเป็นเพียงหัวเมืองชายแดนภาคใต้หนึ่งในแปดหัวเมือง อันได้แก่ ปัตตานี หนองจิกยะหริ่ง สายบุรี ระแงะรือมัง จาลอหรือยาลอ และจะนะ ประชากรใช้ภาษามลายู พื้นเมืองเป็นภาษาพูด สวนภาษาเขียนเป็นภาษาอาหรับดัดแปลง การอ่านเป็นภาษามลายู และโรมันมาเป็นภาษายาวี ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม ในขณะนั้น นราธิวาสมีสภาพเป็นเพียงหมู่บ้านแห่งหนึ่งชื่อว่า "บ้านบางนรา" เพราะตั้งอยู่ริมแม่น้ำบางนราใกล้กับทะเล มีการปกครองขึ้นกับเมืองสายบุรี ครั้นต่อมาถูกโอนมาขึ้นกับเมืองระแงะ พ.ศ. 2449 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอย่กหัว ได้รวมหัวเมืองทั้งหมดเป็นมณฑลเทศาภิบาล เรียกว่า "มณฑลปัตตานี" ในช่วงเวลานั้นทางราชการได้ย้ายศาลาว่าการจากเมืองสายบุรี มาตั้งอยู่ที่บ้านบางนรา ด้วยเหตุที่ว่าบริเวณที่ตั้งของบ้านบางนรานั้น ได้เจริญเป็นชุมชนใหญ่ มีการค้าทั้งทางบกและทางทะเลคึกคักกว่าเมืองสายบุรี ดังนั้น จึงได้ลดฐานะเมืองระแงะ และเมืองสายบุรี ลงมาขึ้นกับเมืองบางนราแทน จนกระทั่งถึงปี พ.ศ.2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเปลี่ยนชื่อเมืองบางนราเป็น นราธิวาส
ภูมิประเทศ จังหวัดนราธิวาส มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 4,475.430 ตารางกิโลเมตรตั้งอยู่บนชายฝั่งทะเลด้านตะวันออกของแหลมมลายู สภาพภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นป่าและภูเขาประมาณ 2/3 ของพื้นที่ทั้งหมด พื้นที่ราบส่วนใหญ่อยู่ติดกับบริเวณอ่าวไทยและที่ราบลุ่มแม่น้ำ 4 สาย คือ แม่น้ำสายบุรี แม่น้ำบางนรา แม่น้ำตากใบ และแม่น้ำสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาสมีภูมิอากาศแบบร้อนชื้นมีเพียง 2 ฤดู คือ ฤดูร้อน และฤดูฝน ช่วงที่ฝนตกมากที่สุด คือ ช่วงระหว่างเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม อุณหภูมิโดยเฉลี่ย 27-29 องศาเซลเซียส
อาณาเขตและการปกครอง ทิศเหนือ จดจังหวัดปัตตานี ทิศตะวันตก จดจังหวัดยะลา ทิศตะวันออก จดอ่าวไทย ทิศใต้ จดประเทศมาเลเซีย
จังหวัดนราธิวาส แบ่งการปกครองออกเป็น 12 อําเภอ คือ อําเภอเมืองนราธิวาส อําเภอตากใบ อําเภอแว้ง อําเภอยี่งอ อําเภอสุไหงโก-ลก อําเภอสุไหงปาดี อําเภอบาเจาะ อําเภอระแงะ อําเภอรือเสาะ อําเภอศรีสาคร อําเภอสุคิริน และอําเภอจะแนะ
การเดินทาง จังหวัดนราธิวาส อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ทางรถยนต์ 1,149 กิโลเมตร และทางรถไฟประมาณ 1,116 กิโลเมตร (สถานีตันหยงมัส) การเดินทางสามารถไปได้สะดวกทั้งทางรถยนต์ รถไฟ และ ทางเครื่องบิน
ทางรถยนต์ จากหาดใหญ่สามารถเดินทางไปจังหวัดนราธิวาสได้โดยใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 43 (หาดใหญ่-ปัตตานี) แล้วเลี้ยวซ้ายเข้าสู่จังหวัดปัตตานี ไปยังจังหวัดนราธิวาสโดยใช้ ทางหลวงหมายเลข42 (ปัตตานี-นราธิวาส) อีกประมาณ100กิโลเมตร
ทางรถโดยสาร มีรถโดยสารท้รงธรรมดาและรถปรับอากาศ ของบริษัทขนส่งจํากัด บริการระหว่างกรุงเทพฯ-นราธิวาสทุกวัน จากสถานีขนส่งสายใต้ ถนนปิ่นเกล้า-นครชัยศรี ติดต่อสอบถาม รายละเอียดได้ที่ บริษัท ขนส่ง จํากัด โทร. 435-1200, 434-7192
ทางรถไฟ การรถไฟเปิดบริการรถด่วนและรถเร็วทุกวันจากกรุงเทพฯ (สถานีหัวลําโพง) ถึงนราธิวาส (สถานีตันหยงมัส) สอบถามรายละเอียดได้ที่ โทร. 223-7010, 223-7020
ทางเครื่องบิน การบินไทยมีเท่เยวบินไปจังหวัดนราธิวาสทุกวัน สอบถามรายละเอียดได้ที่ บริษัท การบินไทย จํากัด กรุงเทพฯ โทร. 280-0060, 628-2000 หรือที่ บริษัท การบินไทย จํากัด จังหวัดนราธิวาส โทร. (073) 511161, 512178
ระยะทางจากอำเภอเมืองนราธิวาสไปยังอำเภอต่างๆ อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอยี่งอ 12 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอระแงะ 22 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอบาเจาะ 28 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอตากไบ 33 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอรือเสาะ 47 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอสุไหงปาดี 49 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอจะแนะ 50 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอศรีสาคร 64 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอสุไหงโก-ลก 66 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอแว้ง 83 กิโลเมตร อำเภอเมืองนราธิวาส - อำเภอสุคิริน 103 กิโลเมตร
ระยะทางจากจังหวัดนราธิวาสไปยังจังหวัดใกล้เคียง จังหวัดนราธิวาส - จังหวัดปัตตานี 92 กิโลเมตร จังหวัดนราธิวาส - จังหวัดยะลา 128 กิโลเมตร จังหวัดนราธิวาส - จังหวัดสงขลา 194 กิโลเมตร
การแข่งเรือกอและ (หน้าพระที่นั่ง) เป็นกิจกรรมสําคัญอย่างหนึ่งของจังหวัดนราธิวาสในปัจจุบัน โดยจัดให้มีการแข่งเรือกอและขึ้นในลําน้ำบางนรา บริเวณตรงข้ามกับศาลาประชาคม การแข่งเรือนี้จัดเป็นเทศกาลประจําปีในช่วงที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ตลอดจนพระราชวงศ์ เสด็จแปรพระราชฐานมาประทับที่พระตําหนักทักษิณราชนิเวศน์คือประมาณเดือนกันยายน
วันลองกอง เป็นกิจกรรมอีกอย่างหน่นงของจังหวัดนราธิวาส ที่จัดขึ้นในช่วงใกล้เคียงกับการแข่งเรือกอและ (หน้าพระที่นั่ง)โดยจัดขึ้นที่บริเวณศาลาประชาคมจังหวัดนราธิวาส เพื่อเผยแพร่และส่งเสริมการปลูกลองกองอันเป็นผลไม้ที่มีชื่อเสียงโด่งดังของจังหวัดนราธิวาส โดยเฉพาะลองกองตันหยงมัส กิจกรรมสําคัญ ในงานรวมไปถึงการจัดนิทรรศการเกี่ยวกับการปลูก การดูแลรักษา การออกร้านจําหน่ายและการประกวดผลลองกอง
งานเสื่อกระจูด เป็นอีกกิจกรรมหนึ่งของจังหวัดนราธิวาส ที่จัดขึ้นในช่วงใกล้เคียงกับการแข่งเรือกอและ (หน้าพระที่นั่ง) โดยจัดขึ้นที่บริเวณศาลาประชาคมจังหวัดนราธิวาส เช่นกัน เพื่อเผยแพร่และส่งเสริมการผลิตผลิตภัณฑ์จากกระจูด อันเป็นงานหนึ่งของโครงการศิลปาชีพในจังหวัดนราธิวาส เช่น จากบ้านโคกเคียน และบ้านพิกุลทอง เป็นต้น กิจกรรมในงานประกอบด้วยการจัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับการผลิตวัตถุดิบ ซึ่งนํามาจากต้นกระจูดอันเป็นวัชพืชในเขตปาพรุ หรือที่ลุ่มน้ำขัง ของจัวหวัดนราธิวาส ไปจนถึงการนําไปสานเป็นเสื่อลวดลายสวยงามต่างๆ และดัดแปลงเป็นผลิตภัณฑ์อื่นๆที่งดงามแปลกตา อาทิ หมวก กระเป๋าถือ ที่ใส่จดหมาย ฝาชี โปะไฟ นอกจากนี้ยังมีการสาธิตสานผลิตภัณฑ์จากกระจูด การจัดประกวด และการออกร้านจําหน่ายผลิตภัณฑ์กระจูดอีกด้วย งานแห่เจ้าแม่โต๊ะโมะ เป็นเทศกาลสําคัญของ อําเภอสุไหงโก-ลก ซึ่งจัดให้มีขึ้นในเขตเทศบาลตําบลสุไหงโก-ลก ประมาณปลายเดือนเมษายน หรือต้นเดือน พฤษภาคมของทุกปี จํานวนวันและวันที่ในการจัดงานนั้นไม่แน่นอนในแต่ละปี เชื่อว่าขึ้นอยู่กับความประสงค์ของเจ้าแม่ ซึ่งคณะกรรมการศาลเจ้า จะถามผ่านพิธีเข้าทรง ลักษณะของงานประกอบด้วยขบวนแห่ ภาคพิธีกรรมและภาคมหรสพสําหรับขบวนแห่นําโดยขบวนแห่เจ้าแม่ แบบการแห่พระจีนทั่วไป ตามด้วยรถบุปผชาติ ขบวนการแสดงรําของโรงเรียนต่างๆ ขบวนเชิดสิงโตและมังกร ซึ่งแห่แหนไปตามถนนสําคัญในเขตเทศบาล ส่วนภาคพิธีกรรมมีการเข้าทรงแสดงอภินิหาร อาทิ การไต่บันไดมีด สําหรับภาคมหรสพ มีหลายประเภท มีการแสดงของวงโยวาทิต ตลอดจนการออกร้านจําหน่ายสินค้าต่างๆ และนิทรรศการของหน่วยราชการ
