พะเยา เป็นเมืองเก่าแก่เมืองหนึ่งในแถบล้านนาไทย เดิมมีชื่อว่า ภูกามยาว หรือ พยาว ก่อตั้งขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 16 ปกครองไทยพ่อขุนงําเมือง ต่อมามีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ตามอิทธิพลของอาณาจักรต่างๆ ที่ผลัดกันมีอํานาจในแถบนี้ จนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พยาวก็เปลี่ยนชื่อเป็นพะเยา และ รวมอยู่กับจังหวัดเชียงรายจนในปี พ.ศ.2520 จึงได้รับการจัดตั้งขึ้น เป็นจังหวัดพะเยา
อาณาเขตและการปกครอง พะเยามีเนื้อที่ประมาณ 6,335 ตารางกิโลเมตร ทิศเหนือ จดเชียงราย ทิศตะวันออก จดสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว และนาน ทิศใต้ จดลําปาง และแพร่ ทิศตะวันตก จดลําปาง
แบ่งการปกครองออกเป็น 7 อําเภอ ได้แก่ อําเภอเมืองพะเยา อําเภอจุนอําเภอเชียงคําอําเภอเชียงม่วนอําเภอดอกคําใต้ อําเภอปง และอําเภอแม่ใจ พะเยาอยู่ห่างจากกรุงเทพฯประมาณ735กิโลเมตร (สายเกา) หรือ 691 กิโลเมตร (สายใหม่) โดยเดินทางไปตาม ทางหลวงหมายเลข 1 ใช้เวลาประมาณ 9 ชั่วโมง
ระยะทางจากอําเภอเมืองพะเยา กับ อําเภอต่างๆ อําเภอดอกคําใต้ ระยะทาง 15 กิโลเมตร อําเภอจุน ระยะทาง 43 กิโลเมตร อําเภอเชียงคํา ระยะทาง 74 กิโลเมตร อําเภอปง ระยะทาง 74 กิโลเมตร อําเภอเชียงม่วน ระยะทาง 117 กิโลเมตร อําเภอแม่ใจ ระยะทาง 24 กิโลเมตร
ระยะทางจากจังหวัดพะเยาไปยังจังหวัดอื่นๆ ดังนี้ ลําปาง ระยะทาง 113 กิโลเมตร สุโขทัย ระยะทาง 337 กิโลเมตร เชียงใหม่ ระยะทาง 222 กิโลเมตร เชียงราย ระยะทาง 94 กิโลเมตร อําเภอแม่สาย ระยะทาง 156 กิโลเมตร
